Πρόδρομος Νικηφορίδης & Bernard Cuomo : “Ο δημόσιος χώρος είναι το μεγάλο μας σπίτι”

Ο Πρόδρομος Νικηφορίδης και ο Bernard Cuomo συνεργάζονται από το 1986. Η κοινή πορεία τους ξεκίνησε από την αρχιτεκτονική σχολή της Τουλούζης στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Παρακολουθώντας τους, όλα αυτά τα χρόνια, είναι για μένα οι «επίμονοι κηπουροί»  της Θεσσαλονίκης.  Η συνάντηση μαζί τους, με αφορμή την παρουσίαση του δίγλωσσου (ελληνικά αγγλικά) βιβλίου – λευκώματος  Δημόσιος χώρος εν αναμονή | Public space pending των Nikiforidis&Cuomo Architects  (εκδόσεις IANOS) στις 18 Απριλίου στον πολυχώρο Ύψιλον (Εδέσσης 5) στις 7μμ, νομίζω δικαιώνει αυτόν τον χαρακτηρισμό.

Η ανάπλαση της Νέας Παραλίας, το μεγάλο φιλόδοξο έργο που πήρε σάρκα και οστά, για να γίνει πόλος έλξης Eλλήνων και ξένων τουριστών-επισκεπτών, σημείο αναφοράς, αλλά και τόπος συνάντησης, διαλόγου και αναψυχής για τους κατοίκους της Θεσσαλονίκης, που απολαμβάνουν τη φύση μέσα στον αστικό ιστό, σε μια ένωση με το θαλάσσιο στοιχείο και τη συνέχιση στον ορίζοντα της Μεσογείου, αποτελεί το πλέον πολυβραβευμένο αρχιτεκτονικό έργο στην Ελλάδα – σε διεθνές και όχι μόνο επίπεδο-, αλλά και αφορμή για συνεχείς διενέξεις με την παρούσα δημοτική αρχή, όσον αφορά τη διαφύλαξη της αρχικής φιλοσοφίας αυτού του έργου (αλόγιστη εμπορική εκμετάλλευση κλπ) και τη σωστή συντήρησή του, προκειμένου να μην καταστραφούν  υποδομές  ή αλλοιωθούν τα χαρακτηριστικά του και απαξιωθεί σε βάθος χρόνου. Τα βραβεία συνοδεύουν τη μακρόχρονη πορεία τους και η εκπόνηση μελετών και  υλοποίηση σημαντικών έργων σε Ελλάδα και εξωτερικό είναι συνεχής.

«Αυτό το λεύκωμα εμπεριέχει κάποιες από τις μελέτες- προτάσεις  που έχουμε κατά καιρούς καταθέσει σε διαγωνισμούς, υλοποιημένες και μη (Θεσσαλονίκη, Ρόδος, Μονεμβασιά, Χανιά, Αθήνα, Ταγγέρη, Χαλκιδική, Καβάλα, Κοζάνη). Είναι κάτι που προέκυψε από την ανάγκη όλα τα βραβευμένα παιδιά μας, υλοποιημένα και μη – αποτέλεσμα  πολύμηνης μελέτης και σχεδιασμού- να δουν το φως και να επικοινωνήσουν τη φιλοσοφία μας, για αυτό που ονομάζεται δημόσιος χώρος. Για τον λόγο αυτό και ο τίτλος  Δημόσιος χώρος εν αναμονή.

Για μένα δημόσιος χώρος είναι ένας χώρος που ανήκει σε όλους και στον κάθε ένα από εμάς χωριστά. Ένας χώρος όμως, που απαιτεί να βρούμε τον τρόπο να συνυπάρχουμε και να επικοινωνούμε με τη διαφορετικότητα που φέρει ο καθένας, έχοντας τη δυνατότητα της προσωπικής έκφρασης, πάντα με σεβασμό στον χώρο και τους άλλους.  Όταν 1 Δεκέμβρη του 2013 έφυγαν οι λαμαρίνες και το έργο άνοιξε για το κοινό, πλήθος κόσμου, άτομα κάθε ηλικίας, καταγωγής και κοινωνικού χώρου πλημμύρισαν την παραλία. Ικανοποιημένος  και ευχαριστημένος από αυτή την εικόνα σκέφτηκα πως αυτό είναι δημοκρατία και αυτό είναι η έννοια του δημόσιου χώρου. Η ίδια η Θεσσαλονίκη αντιπροσωπεύει για μένα ένα άνοιγμα στη ζωή του κόσμου, λόγω της θέσης και της μορφής της», εξηγεί ο Bernard Cuomo και στο βλέμμα του είναι φανερό πως γίνεται στο μυαλό του ένα flashback εκείνης της βραδιάς που άλλαξε-ανανέωσε  για όλους μας τη σχέση μας με την πόλη.

“Όταν το 2014 πραγματοποιήθηκε το Paraliart, με σπουδαστές Καλών Τεχνών, η παραλία γέμισε δημιουργίες που ολοκληρωνόταν και εντασσόταν στο φυσικό περιβάλλον, για να αποτελέσουν μια ζωντανή υπαίθρια εικαστική έκθεση-παρέμβαση, που κατέληξε σε ένα αυθόρμητο πάρτι μεταξύ των νέων καλλιτεχνών, στα καθαρά τότε νερά του υδάτινου χώρου στον Κήπο των Γλυπτών! Μια γιορτή για όλους, γεμάτη έμπνευση και χαρά! Έτσι είχα φανταστεί την παραλία! Τώρα αντικρίζεις εγκατάλειψη και σκουπίδια κι αυτό με πονάει…”

«Εκείνη τη στιγμή, της  παράδοσης του έργου στον κόσμο, με κυρίευσε ένα αίσθημα χαρμολύπης. Την ικανοποίηση της ολοκλήρωσης του έργου, για το οποίο μας προειδοποιούσαν ότι θα πολεμηθεί, θα κατακριθεί, θα μας στήσουν στον τοίχο και άλλα παρόμοια, διαδεχόταν και σκοτείνιαζε η σκέψη ή καλύτερα η ανησυχία. Ένιωθα, πως αφήνω κάτι εκεί και αναρωτιόμουν αν, από δω και πέρα, θα το σεβόταν, θα το συντηρούσαν και θα το πρόσεχαν οι αρμόδιοι φορείς, βάσει των υποδείξεων που συνόδευαν τη μελέτη μας. Ανησυχία όχι αδικαιολόγητη, έχοντας ανάλογα παραδείγματα όσον αφορά σε τέτοιου είδους έργα που  δεν υλοποιήθηκαν από ιδιώτες, όπως π.χ. το Πεδίον του Άρεως.

Αυτό ήταν που οδήγησε και στην ίδρυση του Συλλόγου των Φίλων της Νέας Παραλίας που εκτός από τις κάθε είδους πολιτιστικές δράσεις που διοργανώνει, καλεί σε δημόσιο διάλογο τους πολίτες για θέματα που αφορούν στην περιοχή. Η δημοτική αρχή το αποκαλεί «λαϊκά δικαστήρια», εμείς  διαφανείς δημοκρατικές διαδικασίες αφύπνισης, ευαισθητοποίησης και ενεργοποίησης.  Ενώ, δεν είναι λίγες οι φορές που αναλαμβάνουμε με εθελοντές πρωτοβουλίες καθαρισμού, κυρίως από τα αντιαισθητικά γκράφιτι, κυρίως μουτζούρες,  που  καθημερινά αντικρίζουμε σε κάθε επιφάνεια που υπάρχει. Για μένα ο δημόσιος χώρος είναι το μεγάλο μας σπίτι. Νιώθουμε «ιδιοκτήτες» του δημόσιου χώρου. Ο χώρος που μας αρέσει να βιώνουμε και να μην προσπερνάμε ως απλοί περαστικοί. Είναι το καθιστικό της πόλης. Τη Θεσσαλονίκη τη λέω Θαλασσoνίκη. Εμπεριέχοντας τη θάλασσα μέσα της, με την  οποία η σχέση της πόλης είναι μοναδική» συνεχίζει ο Πρόδρομος Νικηφορίδης.

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης ο Bernard σηκώνεται συχνά για να εξετάσει ένα δέντρο που ξεράθηκε, έναν θάμνο που αρρωσταίνει ή ένα αγριολούλουδο που ξεριζώθηκε άγρια ή πνίγηκε από αγριόχορτα ενός μέτρου. Το δείχνει στον Πρόδρομο και η σιωπή τους έχει μέσα της λύπη, θυμό και αγανάκτηση.

«Η Νέα Παραλία είναι ένα έργο που αποτελεί 14 χρόνια από τη ζωή μας» μου εξηγούν. «Κάθε πρόταση  που παρουσιάζουμε είναι αποτέλεσμα πλήθους μελετών, έρευνας και παρατηρήσεων που κάνουμε. Δεν φυτεύεις μια μελέτη που έκανες για μια πόλη ή μια περιοχή, σε μια άλλη. Κάθε έργο έχει τα δικά του μοναδικά χαρακτηριστικά. Δεν αρκεί η δική σου προσωπική ματιά και άποψη. Πρέπει να λάβεις υπόψη όλα τα δεδομένα. Ιστορικά, χωροταξικά, κοινωνικά. Ποια είναι ή θα είναι η χρήση; Ποια είναι τα κατάλληλα και ανθεκτικά υλικά που θα διασφαλίσουν μηδενικές  φθορές στο πέρασμα του χρόνου; Χρησιμοποιήθηκαν στην Παραλία κυβόλιθοι 10εκ. στους διαδρόμους που πιθανολογήσαμε πως κάποιοι δυστυχώς θα θελήσουν να περάσουν με τα οχήματά τους στην παραλία, ενώ στον Φραγκομαχαλά που τελευταία έχει απασχολήσει τη δημοσιότητα για τις μεγάλες φθορές που τόσο σύντομα έχει υποστεί, φταίει η επιλογή των υλικών από τους αναδόχους. Ποιες οι ανάγκες των ανθρώπων; Πώς θα εξασφαλιστεί η ασφάλεια τους, έτσι ώστε να είναι προσιτός ο χώρος κάθε ώρα; Και όλα αυτά δεν τα κάνουμε εξ αποστάσεως. Π.χ. για τη συμμετοχή στον διαγωνισμό του Ιδρύματος Ωνάση «Ξανασκέψου στην Αθήνα» (2012- Γ’ βραβείο), πήγαμε δύο φορές και μείναμε για βδομάδες, μελετώντας ακόμη και τον τρόπο που θα κάναμε την Πανεπιστημίου φιλική και ασφαλή την πρόσβαση στους περαστικούς κατά τη διάρκεια της νύχτας, έχοντας διαπιστώσει πως υπήρχε θέμα σε αυτό το κομμάτι. Είναι σημαντικό να έχεις προνοήσει για κάθε έργο την εικόνα και την χρήση του όλο το 24ωρο. (Ασφάλεια είναι και οι 636 καμένες λάμπες  που χρειάστηκε εμείς  οι ίδιοι να καταγράψουμε στην παραλία το καλοκαίρι, μετά από μήνες υπομονής και αγανάκτησης, για να πάρουμε την απάντηση από τον Δήμο Θεσσαλονίκης, ότι θα επιληφθούν, όταν είναι δυνατό).

Για τη Νέα Παραλία, μετά το πρώτο άγχος για την ανάληψη ενός τόσο μεγάλου έργου (3,5 km, 270.000 τ.μ.), περάσαμε σε συναντήσεις με διαφορετικές ομάδες πολιτών, όπως π.χ. μητέρες με μικρά παιδάκια και καροτσάκια ή ιδιοκτήτες κατοικιδίων (κάτι ανάλογο γίνεται πλέον και με τους πολίτες για το Παύλου Μελά με δημόσιες ανοιχτές συζητήσεις). Θέλοντας ο χώρος πρασίνου να δίνει την αίσθηση της ανεπιτήδευτης επαφής με την ελληνική φύση, χωρίς να ανταγωνίζεται, αλλά  αντίθετα να αναδεικνύει το θαλάσσιο περιβάλλον, διαμορφώσαμε τον κήπο των εποχών, όπου η φύση ρυθμίζει η ίδια  της λειτουργίες και διαμορφώνει το τοπίο. Ταξιδέψαμε συχνά στις γύρω περιοχές της Βόρειας Ελλάδας για να βρούμε, να παρατηρήσουμε και να μελετήσουμε φυτά που θα ήταν κατάλληλα για τον κάθε κήπο, ανάλογα με τη χρήση του. Οι στίπες που τόσο αγαπήθηκαν στον κήπο του απογευματινού ήλιου και έγιναν τάση στους Θεσσαλονικείς που έτρεχαν στα φυτώρια για να τις βάλουν ακόμη και στις γλάστρες τους (αν και δεν ευδοκιμούν), είναι ελληνικό φυτό αλλά δεν ήταν η πρώτη μας επιλογή και καταλήξαμε σε αυτές όταν διαπιστώσαμε ότι τα ανθεκτικότερα και καταλληλότερα φυτά για εκεί.

Είναι μεγάλη η ποικιλία των φυτών που έχουν φυτευτεί το κάθε ένα με συγκεκριμένη λογική και σκοπιμότητα και είναι λυπηρό που όταν δέντρα ξεραίνονται (όπως με την περσινή παγωνιά ή αρρωσταίνουν) δεν αντικαθίστανται. Κόστος; Μηδέν. Και πέρασαν ήδη τρεις περίοδοι φύτευσης.  Είναι απογοητευτικό να βλέπεις να αφήνονται  τα επιθετικά αγριόχορτα να καταπνίγουν τα λουλούδια που βρίσκονται ανάμεσά τους κι όταν γίνεται ανάθεση  σε κάποιον εργολάβο, για τον καθαρισμό και την περιποίηση, να έρχονται εργάτες (μάλλον χωρίς επίβλεψη ειδικού) να κόβουν ανεξέλεγκτα ότι προεξέχει, με συνέπεια σε λίγα χρόνια να έχουμε, πιθανότατα, μόνο γκαζόν, αγριόχορτα και ίσως τους γνωστούς πανσέδες. Είναι αστεία η κλάδευση θάμνων και δέντρων σε γεωμετρικούς σχηματισμούς, λες και είμαστε στις Βερσαλλίες. Κανένας σεβασμός, καμιά φροντίδα, ακόμη και  ο Κήπος του Νερού, που αποτελεί πόλο έλξης και στολίδι με τον υδροβιότοπό του, τον τελευταίο χρόνο έχει απαξιωθεί.

Στο Μητροπολιτικό Πάρκο του πρώην στρατοπέδου Παύλου Μελά, διαπιστώσαμε πως υπάρχουν οπωροφόρα ροδακινιές, αμυγδαλιές κ.α. που η ύπαρξη τους δικαιολογείται από το ό,τι  οι φαντάροι κάποτε στις σκοπιές έτρωγαν αυτούς τους καρπούς και πετούσαν τα κουκούτσια. Είναι λοιπόν δέντρα που αποτελούν μέρος της ιστορίας του. Μέρος της μνήμης του. Δέντρα που κρίθηκαν επιθετικά, θα περιοριστούν.  Ένας χώρος έκτασης 350 στρεμμάτων που η διαμόρφωσή του θα γίνει σταδιακά. Θα φυτευτούν 2.500 δέντρα, δεν θα υπάρχει μπετόν, η ενέργεια θα παράγεται από φωτοβολταϊκά (και μάλλον θα περισσεύει κιόλας) και θα υδροδοτείται από τρεις γεωτρήσεις. Στόχος είναι να δημιουργηθεί ένας χώρος, όπου από τη στιγμή που θα μπαίνεις θα ξεχνάς ότι βρίσκεσαι στην πόλη. Ένας τόπος συνάντησης και αναψυχής για όλους, απολαμβάνοντας το πράσινο, την ηρεμία, κάνοντας μια βόλτα, παίζοντας, κάνοντας πικ-νικ ή αθλητισμό. Βασικό μέλημα αυτή τη στιγμή η ασφάλεια με κάποια περίφραξη και σωστό φωτισμό. Τα δύο κτίρια 150 τμ το καθένα (κοιτώνες του στρατοπέδου) στην πορεία είναι επιθυμία μας να διαμορφωθούν σε χώρους πολιτιστικών δράσεων υπό την διαχείριση των πολιτών. Κάτι που συναντάμε στο εξωτερικό, αλλά σαφώς συντελούν πολλές παράμετροι για να πραγματοποιηθεί».

Ποιο βραβευμένο έργο τους ξεχωρίζουν; Μα φυσικά για τον ανασχεδιασμό του Μνημειακού Άξονα της Αριστοτέλους, που προκήρυξε ο Δήμος Θεσσαλονίκης (1998-Πολιτιστική Πρωτεύουσα, δεν ξέρω αν σας λέει κάτι…) και πήρε το Α’ βραβείο, για να μην υλοποιηθεί ποτέ.

«Ένα έργο που ξεκινούσε από τη θάλασσα για να φτάσει στον Αγ. Δημήτριο και στόχο να αναδείξει τα διαφορετικά επίπεδα της πόλη δημιουργώντας έναν διάλογο μεταξύ των διαφορετικών στρωμάτων που αποτελούν την ιστορία της στο πέρασμα των αιώνων, προχωρώντας σε μια γενναία ανασκαφή. Έτσι, ξεπερνώντας τον στενό χώρο του μουσείου, η καρδιά της πόλης θα ήταν μια ζωντανή ανάμνηση-καταγραφή του παρελθόντος που κρύβεται στα σπλάχνα της, αποτελώντας μέρος της καθημερινότητας των κατοίκων της και πόλος έλξης των επισκεπτών της. Γιατί δεν υλοποιήθηκε; Ρωτήστε τους αρχαιολόγους…»

Χωρίζουμε στην κατάμεστη παραλία το σούρουπο, αφήνοντας πίσω μας των Κήπο των Γλυπτών και τον υδάτινο χώρο του που εκτός από βανδαλισμούς, ελλιπή φροντίδα και καθαριότητα, έχει αναδειχθεί σε χώρο στάθμευσης δικύκλων και εξάσκησης parcours από εφήβους. Γύρω μας ένα μωσαϊκό λαών, ηλικιών, χρωμάτων και ήχων ψιθυρίζει δημοκρατία και μοσχοβολάει άνοιξη…

Νικηφορίδης Πρόδρομος & Cuomo Bernard. Γνωρίστε τους στην  παρουσίαση του βιβλίου τους «Δημόσιος χώρος εν αναμονή | Public space pending», την Τετάρτη 18 Απριλίου, στο Ύψιλον στις 7 μμ.

Ομιλητές οι: Δημήτρης Δεμουρτζίδης Δήμαρχος Παύλου Μελά, Αλεξάνδρα Καραδήμου-Γερόλυμπου Ομότιμη Καθηγήτρια Αρχιτεκτονικής ΑΠΘ, Κατερίνα Μπλέτσα Αρχιτέκτων Δήμος Θεσσαλονίκης, Παρασκευή Κούρτη Αρχιτέκτων Δ/ντρια Αστικής Ανάπτυξης, Δήμος Παύλου Μελά. Συντονίζει ο Γιώργος Τούλας.

Κείμενο – φωτογραφίες συνέντευξης και παραλίας: @Μαρία Μαυρίδου

*ΝΙΚΗΦΟΡΙΔΗΣ ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ

Ανωτάτη Σχολή Βιομηχανικού Σχεδιασμού E.S.D.I. (Υποτροφία ΕΟΜΜΕΧ)

Πανεπιστήμιο της Σορβόνης. Μεταπτυχιακός τίτλος: D.E.A. Geographie de l’ amenagement

Πανεπιστήμιο Toulouse-le-Mirail. Μεταπτυχιακός τίτλος: D.E.A. Histoire et Civilisation

Αρχιτεκτονική Σχολή Τουλούζης. Πτυχίο Αρχιτεκτονικής

*CUOMO BERNARD

Αρχιτεκτονική Σχολή Paris-Conflans. Πτυχίο Αρχιτεκτονικής

Αρχιτεκτονική Σχολή Τουλούζης

Στα σημαντικότερα έργα τους μέχρι σήμερα συγκαταλέγονται: Κτίριο κατοικιών στο Παρίσι 1992–1994, Πολιτιστικό Κέντρο και Θέατρο στη Μενεμένη Θεσσαλονίκης 1997, Τεχνόπολη Θεσσαλονίκης 2006–2009, Ανάπλαση Νέας Παραλίας Θεσσαλονίκης 2000–2008 και Θησαυροφυλάκιο της Τράπεζας της Ελλάδος στη Θεσσαλονίκη 2001–2009, ενώ πλέον έχουν αναλάβει την ανάπλαση του μητροπολιτικού πάρκου Παύλου Μελά.

Το 2009 τους απονεμήθηκε το Βραβείο Αρχιτεκτονικής για την πενταετία 2004–2008 από το Ελληνικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτονικής. Προηγήθηκαν άλλα βραβεία σε διεθνείς, πανευρωπαϊκούς και πανελλήνιους διαγωνισμούς, όπως: το Α’ Βραβείο για το διαγωνισμό EUROPAN 2, το Α’ Βραβείο για τον ανασχεδιασμό του Μνημειακού Άξονα της Αριστοτέλους, το Α’ Βραβείο για την ανάπλαση της Νέας Παραλίας Θεσσαλονίκης, το Α’ Βραβείο για την Ακαδημία Γραμμάτων και Πολιτισμού του Δήμου Καλαμαριάς κ.ά.

Έχουν λάβει μέρος σε πολλές εκθέσεις και συνέδρια.

http://www.nikiforidis-cuomo.com