Θεσσαλονίκη 1917: Η φωτιά που γέννησε μια πόλη Το πολυαναμενόμενο ντοκιμαντέρ κάνει πρεμιέρα στη ΔΕΘ

“Οι άνθρωποι είναι εξαιρετικά απρόθυμοι να πιστέψουν, ότι η προσωπική τους ύπαρξη μπορεί να απειληθεί από γεγονότα που κατ’ αρχήν μοιάζουν να αφορούν μόνον άλλους ανθρώπους. Οι κάτοικοι κάθε δρόμου, κάθε γωνιάς, ήταν πεπεισμένοι, ότι η φωτιά θα τους προσπεράσει… Αντιλήφθηκα το γεγονός γύρω στις 4, το απόγεμα του Σαββάτου. Από το δώμα μιας οικοδομής, 200 περίπου μέτρα μακριά από την προκυμαία, φαινόταν ότι μια μεγάλη φωτιά απλωνόταν στην βορειοδυτική πλευρά της πόλης, κοντά στα αρχαία τείχη. Όσο κι αν από την αρχή ο κίνδυνος να εξαπλωθεί ήταν μεγάλος, καθώς μάλιστα ένας γερός, ζεστός άνεμος φυσούσε εδώ και δύο μέρες, τίποτα δεν προμήνυε ότι στις επόμενες δύο ώρες, ένα μεγάλο κομμάτι της πόλης θα μεταβαλλόταν σε καμίνι, ότι η φωτιά θα επεκτεινόταν τόσο γρήγορα, καταβροχθίζοντας ολόκληρους δρόμους και περιφρονώντας κάθε προσπάθεια για την κατάσβεσή της…”

[H.C. Οwen, εκδότης-διευθυντής  της αγγλόφωνης εφημερίδας Balkan News]

Η πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ «Θεσσαλονίκη 1917: Η φωτιά που γέννησε μια πόλη»,  που υπογράφει ο σκηνοθέτης Γρηγόρης Βαρδαρινός, πραγματοποιείται στην 82η ΔΕΘ, όπου θα προβάλλεται καθημερινά, 9-16 Σεπτεμβρίου, στην αίθουσα Αιμίλιος Ριάδης*, με ελεύθερη είσοδο για το κοινό, είναι μια μοναδική ευκαιρία για όλους, να μάθουμε με τον ιδανικό τρόπο, πώς γεννήθηκε η πόλη που ζούμε, καταρρίπτοντας μύθους που διαιωνίστηκαν, αλλάζοντας τη ματιά μας γι’ αυτή. Ξυπνώντας, ίσως, την περιέργειά μας για τη γοητευτική αυτή κυρία του Θερμαϊκού, την ιστορία, την καταγωγή, τις αθέατες πλευρές  και  τα μυστικά της. Ικανοποιώντας ταυτόχρονα, τις απαιτήσεις και καλύπτοντας το ενδιαφέρον, όσων είναι γνώστες αυτής της τραγικής στιγμής της πόλης, η οποία υπήρξε σταυροδρόμι πολιτισμών και ειρηνικής συνύπαρξης λαών και θρησκειών.

Σπάνιο αρχειακό υλικό και μαρτυρίες, εξιστορούν 100 χρόνια μετά, σε ένα ντοκιμαντέρ 60 λεπτών,  το χρονικό της καταστροφής και της αναγέννησης της Θεσσαλονίκης, μετά τη μεγάλη πυρκαγιά, στις 18 Αυγούστου του 1917, που ξεκίνησε από την κουζίνα ενός προσφυγικού καταλύματος στην Άνω Πόλη. Μια κινηματογραφική αφήγηση που, χωρίς να κουράζει, κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον, ξεδιπλώνοντας  μπροστά στα μάτια του θεατή, άγνωστες  για τους περισσότερους πτυχές της σύγχρονης ιστορίας της, τοποθετώντας τον στο κοινωνικό, οικονομικό και  πολιτικό πλαίσιο της εποχής. Χωρίς να μένει μόνο στην ιστορική καταγραφή, πλέκει ένα σενάριο που συνδυάζει γεγονότα και ανθρώπινες στιγμές, στοχεύοντας στο συναίσθημα, αλλά και τον προβληματισμό, την αλήθεια πίσω από το προφανές.

«Μια εβραία κρατάει ένα μωρό που δεν σταματά να θηλάζει, αδιαφορώντας για τα δάκριά της νεαρής μητέρας του, που τρέχει, με τα μαλλιά λυτά και πράσινες σατινένιες κορδέλες να της σκεπάζουν το γυμνό στήθος…»

[Γαλλικό περιοδικόIllustration ανταπόκριση λοχαγού Inahim Jesse-Ascher]

Χαρτογραφώντας μια πόλη, μια κοινωνία, μια εποχή, μιλά για την γέννηση μια νέας  ζωής, τη δημιουργία μιας νέας ταυτότητας για τη Θεσσαλονίκη, μέσα από τις στάχτες της. Τις συγκυρίες, τους ανθρώπους και τις αποφάσεις που την καθόρισαν, πριν και μετά την τραγικότερη στιγμή, ίσως, της ύπαρξής της. Πώς και ποιός παράγοντας συνετέλεσε, στο να αλλάξει η ανθρωπογεωγραφία της και στη μετάβαση από τον εθνικοθρησκευτικό διαχωρισμό του χώρου και τις ελληνικές, εβραϊκές και μουσουλμανικές γειτονιές της, σε γειτονιές  χαμηλών, μεσαίων και υψηλών εισοδημάτων;

«Δυστυχώς για τη Θεσσαλονίκη. Η περίοδος της πυρκαγιάς συμπίπτει χρονικά με μια περίοδο δημογραφικών αλλαγών…»

Η ταινία είναι μια συμπαραγωγή με την Cosmote TV (όπου θα προβληθεί τον Οκτώβριο), έχοντας  την υποστήριξη της Δ.Ε.Θ Helexpo και του Ο.Λ.Θ.  Συντελεστές αυτής της πολύμηνης προσπάθειας: Σκηνοθεσία και παραγωγή Γρηγόρης Βαρδαρινός, ο οποίος συμμετέχει στο σενάριο, την έρευνα-τεκμηρίωση  με την Αναστασία Μπαρτζουλιάνου και τη συμβολή του  Φίλιππου Μανδυλαρά, επίσης στη συγγραφή. Ο ηθοποιός  Δημήτρης Τσιλινίκος, στον ρόλο του αφηγητή, την εύστοχη μουσική επένδυση της Δήμητρας Σιδερίδου  και την ιδιαίτερη ματιά του Γιάννη Καράμπελα, στο μοντάζ και τα γραφικά, τον δημήτρη Σταμπολή, στη Διεύθυνση Φωτογραφίας. Όλοι οι συντελεστές μιλούν για μια ομαδική δουλειά που εξελίχθηκε σε όραμα και τους άλλαξε την οπτική για την πόλη.

Οι Γρηγόρης Βαρδαρινός και Αναστασία Μπαρτζουλιάνου ανακαλύπτουν κατά τη διάρκεια ενός project  για τη Βυζαντινή Θεσσαλονίκη, ένα ενδιαφέρον λεύκωμα που αφορά στη Μεγάλη  Πυρκαγιά του 1917, και αποφασίζουν να επικεντρωθούν στην έρευνα γι’ αυτή, ξετυλίγοντας  το νήμα μιας ιστορίας που τους συναρπάζει. Μιλούν για πολύμηνες έρευνες, διασταυρώσεις και τεκμηριώσεις, σε βιβλιοθήκες και αρχεία της πόλης, αλλά και στο ψηφιακό αρχείο των εφημερίδων της Βιβλιοθήκης της Βουλής. Παράλληλα γίνεται  προσπάθεια να αποκτηθεί φωτογραφικό υλικό από ιδιώτες συλλέκτες, πέραν της συνεργασίας με το Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης.

Δεν είναι καθόλου τυχαία η επιλογή και η συνεργασία με  επιστήμονες, οι οποίοι,  καταθέτουν μπροστά στην κάμερα την προσωπική τους γνώση, άποψη και διαπίστωση, με δεξιοτεχνία επαγγελματία αφηγητή. Η Αλέκα Καραδήμου-Γερόλυμπου, πέραν της  ακαδημαϊκής  της έρευνας  για το θέμα, έχει εκδώσει μελέτες, δοκίμια και βιβλία και  μαζί με τους γνωστούς καθηγητές, ιστορικούς ερευνητές Ευάγγελο  Χεκίμογλου, Γιάννη Επαμεινώνδα και Βασίλη Κολώνα, δίνουν ο κάθε ένας  τη δική του  οπτική, ανάλογα με τον τομέα της επιστήμης που υπηρετούν, παρουσιάζοντας μια σφαιρική εικόνα για όσα συνέβησαν, συνδέοντας παρελθόν, παρόν και μέλλον. Κάτι, που ήταν μια από τις κύριες επιδιώξεις των δύο συνεργατών, οι οποίοι  αφού συγκέντρωσαν έναν τεράστιο όγκο υλικού (ικανό να υποστηρίξει  σειρά ντοκιμαντέρ, με την ανάλογη οικονομική υποστήριξη), έπρεπε να το διαχειριστούν. Να αξιολογήσουν  και να επιλέξουν το πλέον κατάλληλο, για τη δραματοποιημένη απόδοσή του, που υπηρετούσε τη  βασική κατεύθυνση αυτής της φιλόδοξης παραγωγής, έχοντας εξασφαλίσει ήδη την συνεργασία με την COSMOTE TV.

Την επομένη της 18ης Αυγούστου του 1917, περισσότεροι από 75.000 άνθρωποι ήταν άστεγοι, 9.500 κτίσματα είχαν καεί. Ανάμεσα σε αυτά ιστορικά-θρησκευτικά  μνημεία, ναοί και αρχεία ανεκτίμητης αξίας είχαν γίνει στάχτη. Το φιλόδοξο σχέδιο του Ερνέστου Εμπράρ και το όραμά του, για μια πόλη σχεδιασμένη με τα σύγχρονα για την εποχή πρότυπα, στον βαθμό που τελικά υλοποιήθηκε (μαθαίνουμε, πως και γιατί) διαμόρφωσε την εικόνα που βλέπουμε σήμερα με τις λεωφόρους, τα πάρκα, την πλατεία Αριστοτέλους και την ιδέα ενός ενιαίου διοικητικού κέντρου, αλλάζοντας το τοπίο της πόλης. Ναι, ακόμη και το Σέιχ Σου, ήταν μια δική του έμπνευση και πρωτοβουλία, δημιουργώντας έναν πολύτιμο πνεύμονα πρασίνου, περιφερειακά της πόλης. Μιας πόλης, που σχεδίασε με την προοπτική μιας πληθυσμιακής αύξησης 300.000 κατοίκων.

«Με εντυπωσίασε η φιλοσοφία, αυτού του ιδιοφυούς αρχιτέκτονα και πολεοδόμου, να επιδιώξει την επικοινωνία και τον συγχρωτισμό διαφορετικών κοινωνικών στρωμάτων, με τη δημιουργία των κάθετων δρόμων της αγοράς που τέμνουν την Αριστοτέλους,  αναβιώνοντας έτσι , ένα  κομμάτι της προηγούμενης πολύβουης πολυπολιτισμικής  ζωής της, με τα μικρά εμπορικά μαγαζιά.  Από την πλευρά μου, ως αφηγητής, είχα την ευθύνη να αποδώσω το συναίσθημα, στον βαθμό που αυτό χρειαζόταν. Σίγουρα έχω επανεκτιμήσει την πόλη που ζω και αυτό ήταν μια ευχάριστη συγκυρία για μένα. Έχω, παράλληλα, την ευκαιρία να δω τη Θεσσαλονίκη μέσα από τα μάτια του Γ. Θ. Βαφόπουλου, δουλεύοντας  (σενάριο, σκηνοθεσία, φέτος και ηθοποιός) την παράσταση “Θεσσαλονίκη, Η Πολυπόθητη Πόλη” του ΚΘΒΕ (Βαφοπούλειο) και έτσι νιώθω, πως η εικόνα της έχει ολοκληρωθεί στο μυαλό μου, ανανεώνοντας την αγάπη  μου γι’ αυτή», δηλώνει ο Δημήτρης Τσιλινίκος.

«Έχοντας ήδη συγκεντρώσει, κατά τη διάρκεια της έρευνας, οπτικό αρχειακό υλικό από το You Tube, σκεφτήκαμε πως δεν γίνεται να ανακυκλώσουμε τα ίδια και βάλαμε ένα μεγάλο στοίχημα με τον εαυτό μας, σε αυτή την παραγωγή. Έρεπε να ξεχωρίσει, φέρνοντας επίσης στο φως, λήψεις που δεν έχει δει το ευρύ κοινό. Η έρευνα βασίστηκε, στο ποιες δυνάμεις και τι εθνικότητας ανταποκριτές και μέσα βρισκόταν εκείνη την εποχή στην πόλη. Έτσι, στη διάθεσή μας είχαμε εκτός από Ιταλικά και Αγγλικά φιλμ και ντοκουμέντα από τη Σερβία. Μοναδικές λήψεις,  που χρησιμοποιώντας τη δύναμη και τη δυναμική της εικόνας, μας μεταφέρουν 100χρόνια πίσω. Με αυτή τη δουλειά, αν και δεν είναι η πρώτη φορά που ασχολούμαι σε πρότζεκτ με θέμα την πόλη, κατάλαβα εκ νέου, για τι πόλη μιλάμε. Η επέτειος των 100 χρόνων τυγχάνει να μας βρίσκει σε ένα παρόμοιο ιστορικά κρίσιμο σημείο, δημιουργώντας  ένα αίσθημα κυκλικότητας και ταύτισης, που ενισχύεται και από την εμπειρία, μέσα από το ντοκιμαντέρ, μιας πόλης τόσο διαφορετικής αλλά και τόσο ίδιας», λέει ο Γιάννης Καράμπελας (μοντάζ, γραφικά).

«Μια εξαιρετική αρμονική συνεργασία, με μια ομάδα ανθρώπων που κάνουν με πάθος αυτή τη δουλειά με μαέστρο τον Γρηγόρη Βαρδαρινό και την ακούραστη Αναστασία Μπαρτζουλιάνου και μια εξαιρετική ιδέα σεναρίου, ήταν η αφορμή να  γνωρίσω  πραγματικά τη Θεσσαλονίκη. Με σεβασμό στη διαχείριση του υλικού που είχαμε στη διάθεσή μας, δημιουργήθηκε μια ταινία εξήντα λεπτών, η οποία με τις εικόνες, τις λέξεις, αλλά και τις σιωπές της, σε παρασύρει με τον συναισθηματισμό της. Σε κάνει να νιώθεις, να νιώθεις, όχι να συμπάσχεις. Η μουσική της Δήμητρας Σιδερίδου, αναδεικνύει τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα της πόλης και αγγίζει τις ευαίσθητες χορδές στα σωστά σημεία. Καταστροφή, προσφυγιά, αλληλοβοήθεια, αναγέννηση, ίντριγκες, πολιτικά συμφέροντα, σχεδιασμός και αντιπαροχή, απόγνωση και αισιοδοξία παρελαύνουν, συνθέτοντας το σενάριο της επαναδημιουργίας της. Όλο αυτό με κάνει να κατανοήσω, πως  μπροστά στην τραγωδία και καταστροφή δεν ωφελεί τίποτα να κλαίω, αλλά είμαι υποχρεωμένος να δημιουργώ κι εγώ και κάθε άνθρωπος», Φίλιππος Μανδηλαράς (σενάριο).

«Από τα έγκατα της νεκρόπολης ολόγυρά μας, η φωνή μας, που έσβησε μαζί με την πόλη, αναδύεται και πάλι σήμερα, σπαρακτική και αποτρόπαια, εν μέσω μιας νέας Πομπηίας. Γύρω μας δεν ακούγονται πια οι παιάνες της ζωής και της δράσης. Βυθισμένοι στο πένθος και στην περισυλλογή που μας περιβάλουν, θα θρηνήσουμε την καταστροφή της όμορφής μας πόλης, μητρόπολης της Μακεδονίας και της Ανατολής»

[Απόσπασμα γράμματος Βρετανού Στρατιώτη]

Αίθουσα Αιμίλιος Ριάδης (Η είσοδος βρίσκεται στην πλευρά που βλέπει στο περίπτερο 10).

Πρόγραμμα προβολών:

Σάββατο – Κυριακή

11.00-12.00 / 13.00-14.00 / 15.00-16.00 / 17.00-18.00 / 19.00-20.00

 

Δευτέρα – Παρασκευή

17.30-18.30 / 19.00 – 20.00

Παραγωγή- σκηνοθεσία Γρηγόρης βαρδαρινός

Σενάριο: Αναστασία Μπαρτζουλιάνου, Φίλιππος Μανδηλαράς, Γρηγόρης Βαρδαρινός

Αφήγηση: Δημήτρης Τσιλινίκος, Διεύθυνση Παραγωγής: Χριστίνα Γκωλέκα, Διεύθυνση Φωτογραφίας: Δημήτρης Σταμπολής, Ήχος: Τάσος Καραδέδος, Μοντάζ: Γιάννης Καράμπελας, Μουσική: Δήμητρα Σιδερίδου.

*Οι μαρτυρίες αποτελούν αποσπάσματα από το βιβλίο της Αλέκας Καραδήμου-Γερόλυμπου που ακούγονται στην ταινία