Kριτική παράστασης: ΨΥΧΑΡΗΣ… ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΟΥ

Όταν η γλώσσα γίνεται πράξη ελευθερίας

Σκηνοθεσία: Γιώργος Πετρούνιας | Θέατρο Μεταξουργείο

Υπάρχουν κείμενα που καταγράφουν μια εποχή και άλλα που, ακόμη και περισσότερο από έναν αιώνα μετά τη συγγραφή τους, εξακολουθούν να θέτουν ερωτήματα για την ταυτότητα, την ελευθερία και τη σχέση του ανθρώπου με τον κόσμο του. Το «Ταξίδι μου» του Γιάννη Ψυχάρη ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Και η θεατρική μεταφορά του, με τίτλο «Ψυχάρης… Το ταξίδι μου», επιχειρεί να αναμετρηθεί με ένα έργο που δεν αποτελεί απλώς ένα λογοτεχνικό οδοιπορικό, αλλά μια τολμηρή παρέμβαση στην ιστορία της ελληνικής γλώσσας.

Το 1888, ο Γιάννης Ψυχάρης δημοσίευσε το «Ταξίδι μου», υπερασπιζόμενος τη δημοτική γλώσσα σε μια εποχή κατά την οποία η καθαρεύουσα κυριαρχούσε στον δημόσιο βίο και στα ελληνικά γράμματα. Για τον Ψυχάρη, η γλώσσα δεν ήταν ένα ουδέτερο εργαλείο επικοινωνίας ούτε ένα ζήτημα αποκλειστικά φιλολογικό. Ήταν στοιχείο πολιτισμικής ταυτότητας, έκφραση της λαϊκής εμπειρίας και αναπόσπαστο κομμάτι της ελευθερίας ενός λαού.

Αυτή ακριβώς η διάσταση προσδίδει στην παράσταση τη σημασία της. Γιατί πίσω από τη γλωσσική διαμάχη αναδύεται μια βαθύτερη σύγκρουση: ανάμεσα στο ζωντανό και το επιβεβλημένο, στο αυθεντικό και το προσχηματικό, στη γλώσσα που γεννιέται μέσα στην καθημερινή ζωή και στη γλώσσα που επιβάλλεται ως κανόνας.

Ο Γιώργος Πετρούνιας αναλαμβάνει ένα σύνθετο εγχείρημα, καθώς καλείται να μεταφέρει στη σκηνή ένα έργο με έντονο αφηγηματικό, ιδεολογικό και γλωσσικό χαρακτήρα, χωρίς να το μετατρέψει σε μια συμβατική ιστορική αναπαράσταση ή σε μια φιλολογική διάλεξη.

Η σκηνοθετική επιλογή της λιτότητας, όπως αναδεικνύεται και στις δημοσιευμένες κριτικές, λειτουργεί ως βασικό εργαλείο της παράστασης. Αντί να επιχειρεί να αναπαραστήσει εξαντλητικά τους τόπους και τις εποχές από τις οποίες περνά ο Ψυχάρης, η σκηνική αφήγηση αφήνει χώρο στον λόγο, στα σώματα των ηθοποιών, στην κίνηση και στη μουσική. Το ταξίδι δεν περιορίζεται έτσι στη γεωγραφία· γίνεται εσωτερική διαδρομή, αναζήτηση μνήμης και επαναπροσδιορισμός της σχέσης του ανθρώπου με την πατρίδα του.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αξιοποίηση της θεατρικής σύμβασης και των στοιχείων του θεάτρου μέσα στο θέατρο. Η σκηνή δεν χρειάζεται να προσποιηθεί ότι είναι ένας άλλος τόπος. Μετατρέπεται σε χώρο αφήγησης, όπου οι ηθοποιοί μπορούν να αλλάζουν ρόλους, οπτικές και αφηγηματικές λειτουργίες, διατηρώντας παράλληλα την επίγνωση ότι βρίσκονται μπροστά σε ένα κοινό.

Αυτή η προσέγγιση βρίσκεται σε ουσιαστική συνάφεια με το ίδιο το έργο. Όπως ο Ψυχάρης επιχειρεί να αποδεσμεύσει τη γλώσσα από τις συμβάσεις που την περιορίζουν, έτσι και η σκηνική ανάγνωση αναζητά έναν τρόπο θεατρικής έκφρασης που δεν εξαρτάται από τον περιττό εντυπωσιασμό. Η απλότητα, ωστόσο, δεν είναι από μόνη της αρετή. Για να λειτουργήσει, χρειάζεται ακρίβεια, ρυθμό και εσωτερική ένταση. Στην παράσταση, η έμφαση στον λόγο και στη συλλογικότητα αποτελεί τον βασικό άξονα αυτής της προσπάθειας.

Εξίσου σημαντική είναι η λειτουργία των φωτισμών, τους οποίους επίσης υπογράφει ο Πετρούνιας. Σε μια σκηνική σύνθεση που δεν στηρίζεται στη θεαματική αναπαράσταση, το φως μπορεί να δημιουργήσει ατμόσφαιρα, να ορίσει τον χώρο και να αναδείξει τις μεταπτώσεις της αφήγησης. Αντίστοιχα, η επιμέλεια των σκηνικών και των κοστουμιών από την Άννα Βαγενά και τον θίασο εντάσσεται σε μια λογική οικονομίας και λειτουργικότητας, στην οποία το σκηνικό περιβάλλον υπηρετεί πρωτίστως τους ηθοποιούς.

Η μουσική αποτελεί ένα από τα ενδιαφέροντα στοιχεία της σκηνικής σύνθεσης. Με τη μουσική επιμέλεια του Γιώργου Πετρούνια και την παρουσία των μουσικών επί σκηνής, του Νίκου Εφεντάκη στην ηλεκτρική κιθάρα και της Σοφίας Εφεντάκη στην ακουστική, η παράσταση αποκτά έναν επιπλέον εκφραστικό άξονα.

Η επιλογή μουσικών θεμάτων από διαφορετικές παραδόσεις, με αναφορές στην Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία και τη Χίο, συνδέεται με τις γεωγραφικές και πολιτισμικές διαδρομές του έργου. Παράλληλα, οι μουσικές διασκευές έργων των Μπαχ, Μποκερίνι και Σατί δημιουργούν μια διαφορετική ηχητική υφή, συνομιλώντας με τον λόγο χωρίς να περιορίζονται στην απλή συνοδεία του.

Η ζωντανή μουσική μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα ανάμεσα στην αφήγηση και στο συναίσθημα. Εκεί όπου ο λόγος μεταφέρει τη σκέψη και τη θέση του Ψυχάρη, η μουσική διευρύνει το συναισθηματικό πεδίο της παράστασης. Η ισορροπία ανάμεσα στα δύο είναι καθοριστική: η μουσική δεν χρειάζεται να υπογραμμίζει κάθε στιγμή, αλλά να δημιουργεί τον απαραίτητο χώρο ώστε ο θεατής να αισθανθεί και να στοχαστεί.

Ηλέκτρα Τσακαλία

Η Ηλέκτρα Τσακαλία καλείται να κινηθεί μέσα σε μια παράσταση όπου η αφήγηση δεν εξαντλείται στην αναπαράσταση ενός συγκεκριμένου προσώπου. Η εναλλαγή ρόλων και αφηγηματικών φωνών απαιτεί ευελιξία, καθαρότητα στην εκφορά του λόγου και ικανότητα μετάβασης από τη μία συναισθηματική κατάσταση στην άλλη.

Στις δημοσιευμένες κριτικές, η ερμηνεία της περιγράφεται ως πολυπρόσωπη και ποιητική, με ιδιαίτερη ευαισθησία στη διαχείριση των διαφορετικών φωνών. Πρόκειται για μια ερμηνευτική λειτουργία που δεν στηρίζεται αποκλειστικά στην εξωτερική διαφοροποίηση των χαρακτήρων, αλλά στην ικανότητα της ηθοποιού να διατηρεί ζωντανή τη θεατρική αφήγηση και να προσδίδει ανθρώπινη διάσταση στο υλικό.

Η παρουσία της συμβάλλει στη συναισθηματική ισορροπία της παράστασης, καθώς προσφέρει ένα αντίβαρο στη θεωρητική και ιδεολογική διάσταση του κειμένου. Η γλώσσα δεν παραμένει αφηρημένη έννοια· αποκτά φωνή, σώμα και ανθρώπινη υπόσταση.

Γιώργος Βούντας

Ο Γιώργος Βούντας βρίσκεται στον πυρήνα της σκηνικής αναμέτρησης με τον Ψυχάρη. Η ερμηνευτική πρόκληση είναι απαιτητική: να αποδοθεί ένας άνθρωπος με ισχυρές πεποιθήσεις και πνευματικό πάθος, χωρίς να μετατραπεί σε μονοδιάστατο φορέα ιδεών ή σε μια εξιδανικευμένη ιστορική μορφή.

Οι κριτικές που έχουν δημοσιευτεί αναδεικνύουν τη ρομαντική και λυρική προσέγγισή του, καθώς και την εικόνα ενός οραματιστή που αντιμετωπίζει τη γλώσσα ως υπόθεση ελευθερίας. Το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη σύνδεση της διανοητικής πίστης με τη συναισθηματική ορμή.

Ο Ψυχάρης δεν είναι απλώς ο γλωσσολόγος που διατυπώνει μια θεωρία. Είναι ο άνθρωπος που πιστεύει ότι οι λέξεις συνδέονται με την αξιοπρέπεια, τη μνήμη και την πολιτισμική αυτογνωσία. Η ερμηνευτική προσέγγιση του Βούντα αναδεικνύει αυτή την πλευρά, μεταφέροντας στη σκηνή όχι μόνο τις ιδέες του προσώπου, αλλά και το πάθος που τις κινεί.

Η επιτυχία μιας τέτοιας ερμηνείας εξαρτάται από το μέτρο: από την ικανότητα του ηθοποιού να αφήνει τον λόγο να αποκτήσει δύναμη χωρίς να τον επιβαρύνει με περιττές εκφραστικές εξάρσεις. Στο συγκεκριμένο σκηνικό πλαίσιο, η εσωτερική ένταση είναι σημαντικότερη από τη ρητορική επιβολή.

Γιώργος Πετρούνιας

Ο Γιώργος Πετρούνιας έχει μια διπλή λειτουργία στην παράσταση, καθώς συνδυάζει τη σκηνοθετική ευθύνη με την παρουσία του επί σκηνής. Η συμβολή του δεν περιορίζεται στην ερμηνεία ενός ρόλου· αφορά και τη συνοχή του συνολικού σκηνικού κόσμου.

Σύμφωνα με τις κριτικές, η σκηνική του παρουσία είναι περιορισμένη σε έκταση, αλλά ουσιαστική ως προς τη λειτουργία της. Ο ίδιος λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις επιμέρους φωνές, υποστηρίζοντας τη ροή της αφήγησης και την επικοινωνία των διαφορετικών στοιχείων της παράστασης.

Η διπλή ιδιότητα του σκηνοθέτη και ηθοποιού εμπεριέχει πάντοτε μια δυσκολία: χρειάζεται να διατηρείται η προσωπική ερμηνευτική παρουσία χωρίς να διαταράσσεται η ισορροπία του συνόλου. Στην περίπτωση αυτή, η έμφαση στη συλλογική λειτουργία της παράστασης αναδεικνύει μια προσέγγιση που δεν στηρίζεται στην κυριαρχία ενός προσώπου, αλλά στη συνάντηση των συντελεστών γύρω από ένα κοινό υλικό.

Η ηχογραφημένη συμμετοχή του Γεράσιμου Σκιαδαρέση συμπληρώνει το ερμηνευτικό σύμπαν, προσθέτοντας μία ακόμη φωνή στη σκηνική αφήγηση.

Ξεχωριστή θέση στη σκηνική σύνθεση κατέχει η ζωντανή μουσική, η οποία δεν λειτουργεί απλώς ως ηχητικό υπόβαθρο, αλλά ως ένας δεύτερος, αυτόνομος αφηγηματικός λόγος. Η παρουσία των μουσικών επί σκηνής, του Νίκου Εφεντάκη στην ηλεκτρική κιθάρα και της Σοφίας Εφεντάκη στην ακουστική κιθάρα, προσδίδει στην παράσταση μια ιδιαίτερη αμεσότητα και δημιουργεί μια ζωντανή σχέση ανάμεσα στους ερμηνευτές, τη μουσική και το κοινό.

Η μουσική επιμέλεια του Γιώργου Πετρούνια συνδυάζει διαφορετικές μουσικές αναφορές και ηχητικές διαδρομές. Μελωδίες από την Κωνσταντινούπολη, τη Μικρά Ασία και τη Χίο συνυπάρχουν με διασκευές έργων των Μπαχ, Μποκερίνι και Σατί, δημιουργώντας ένα πολυεπίπεδο ηχητικό τοπίο που συνομιλεί με τις γεωγραφικές, ιστορικές και πολιτισμικές αναφορές του έργου.

Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η μουσική εκτελείται ζωντανά μπροστά στον θεατή. Η παρουσία των μουσικών δεν κρύβεται πίσω από μια ηχογραφημένη συνοδεία, αλλά εντάσσεται οργανικά στη δράση, προσφέροντας έναν διαφορετικό ρυθμό στην αφήγηση και επιτρέποντας στον ήχο να συνομιλεί άμεσα με τον λόγο. Οι κιθάρες δημιουργούν ατμόσφαιρα, υπογραμμίζουν συναισθηματικές μεταβάσεις και προσθέτουν μια ποιητική διάσταση στις διαδρομές του Ψυχάρη.

Το ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς στην εναλλαγή ανάμεσα στον λόγο και τη μουσική. Εκεί όπου οι λέξεις μεταφέρουν τις ιδέες, τις αναζητήσεις και τις αγωνίες του συγγραφέα, οι μελωδίες ανοίγουν έναν άλλο δρόμο επικοινωνίας, περισσότερο αισθητηριακό και συναισθηματικό. Η μουσική δεν διακόπτει την αφήγηση· την επεκτείνει. Και αυτή η ζωντανή συνύπαρξη δημιουργεί μια σκηνική εμπειρία με ιδιαίτερη ευαισθησία, όπου ο θεατής δεν παρακολουθεί απλώς μια ιστορία, αλλά συμμετέχει σε ένα ταξίδι λέξεων, ήχων και μνήμης.

Η μεγαλύτερη πρόκληση του «Ψυχάρης… Το ταξίδι μου» βρίσκεται στο ίδιο το υλικό του. Ένα έργο με τόσο ισχυρό γλωσσικό και ιδεολογικό φορτίο κινδυνεύει, στη θεατρική του μεταφορά, να εγκλωβιστεί είτε στην ιστορική του αξία είτε στην παράθεση θέσεων και επιχειρημάτων.

Η παράσταση επιχειρεί να ξεπεράσει αυτόν τον κίνδυνο, αντιμετωπίζοντας το κείμενο ως ζωντανή θεατρική ύλη. Το χιούμορ, ο αυτοσαρκασμός, η σατιρική διάθεση και η ευαισθησία απέναντι στην ομορφιά της ζωής, στοιχεία που αναγνωρίζονται και στο ίδιο το έργο του Ψυχάρη, προσφέρουν εναλλαγές στην αφήγηση και αποτρέπουν τη μονοτονία ενός αμιγώς διδακτικού εγχειρήματος.

Η ουσιαστική αξία αυτής της προσέγγισης βρίσκεται στο ότι η δημοτική γλώσσα δεν παρουσιάζεται ως ένα ιστορικό κειμήλιο που οφείλουμε απλώς να τιμούμε. Επανέρχεται ως ζωντανό μέσο επικοινωνίας και καλλιτεχνικής έκφρασης. Και αυτή η διάσταση παραμένει επίκαιρη, σε μια εποχή κατά την οποία η ταχύτητα της επικοινωνίας συχνά υποβαθμίζει τη φροντίδα για τις λέξεις, τη σημασία τους και την ακρίβεια με την οποία τις χρησιμοποιούμε.

Το «Ψυχάρης… Το ταξίδι μου» δεν επιλέγει τον εύκολο δρόμο του θεατρικού εντυπωσιασμού. Η δύναμή του βρίσκεται στη συνάντηση ενός ιστορικά σημαντικού κειμένου με μια σκηνική προσέγγιση που δίνει προτεραιότητα στον λόγο, στη συλλογικότητα και στην ανθρώπινη διάσταση της αφήγησης.

Η σκηνοθεσία του Γιώργου Πετρούνια, η μουσική παρουσία επί σκηνής και οι ερμηνείες της Ηλέκτρας Τσακαλία και του Γιώργου Βούντα, μαζί με τη δική του ερμηνευτική συμβολή, συγκροτούν ένα σύνολο που επιδιώκει να μετατρέψει τη γλωσσική ιστορία σε ζωντανή θεατρική εμπειρία.

Το ενδιαφέρον της παράστασης δεν βρίσκεται μόνο στο ότι θυμίζει στον θεατή τη σημασία του Ψυχάρη για τη νεοελληνική γλώσσα. Βρίσκεται κυρίως στο ότι τον καλεί να αναλογιστεί τη δική του σχέση με τις λέξεις, την παράδοση και την ελευθερία της έκφρασης.

Γιατί τελικά, το ταξίδι του Ψυχάρη δεν αφορά μόνο τη διαδρομή από τη Γαλλία προς την Ελλάδα. Αφορά τη διαδρομή από τη γλώσσα ως κανόνα προς τη γλώσσα ως ζωντανή εμπειρία. Από την ιδέα προς το συναίσθημα. Από την ιστορία προς το παρόν.

Και αυτή είναι η ουσία μιας θεατρικής συνάντησης με ένα έργο που εξακολουθεί να μας αφορά: να μας θυμίζει ότι η γλώσσα δεν είναι απλώς ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε, αλλά ένας από τους βαθύτερους τρόπους με τους οποίους υπάρχουμε.

Μια παράσταση που αξίζει να προσεγγιστεί όχι μόνο ως φόρος τιμής σε έναν σπουδαίο πνευματικό άνθρωπο, αλλά και ως αφορμή για έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από τη γλώσσα, την ταυτότητα και την ελευθερία.

info παράστασης: https://www.more.com/gr-el/tickets/theater/psycharis-to-taksidi-mou/