Κωνσταντίνος Μπάζας

Η βλακεία δεν είναι πάντα ελάττωμα…

1. Πόσο δύσκολο είναι να κάνεις το κοινό να γελάσει με κάτι που ταυτόχρονα το βάζει να κοιτάξει τον ίδιο του τον εαυτό στον καθρέφτη;

Είναι μια πολύ λεπτή ισορροπία, γιατί το γέλιο μπορεί εύκολα να γίνει άμυνα. Αν ο θεατής αισθανθεί ότι τον κρίνεις ή ότι του κουνάς το δάχτυλο, θα απομακρυνθεί. Γι’ αυτό προσπαθώ πρώτα να εκθέσω τον ίδιο τον εισηγητή και, μέσα από εκείνον, τον εαυτό μου. Όταν το κοινό καταλάβει ότι δεν βρίσκομαι απέναντί του αλλά μαζί του, τότε μπορεί να γελάσει πιο ελεύθερα και να αναγνωρίσει κάτι δικό του χωρίς να νιώσει ότι κατηγορείται. Το χιούμορ λειτουργεί σαν ένας ασφαλής τρόπος να πλησιάσουμε αλήθειες που διαφορετικά ίσως μας δυσκόλευαν. Και όταν, μέσα στο γέλιο, έρθει εκείνη η μικρή στιγμή σιωπής ή αμηχανίας, τότε ξέρεις ότι ο καθρέφτης λειτούργησε.

• Στην παράσταση ακούγονται και οι φωνές δέκα ακόμη ηθοποιών. Τι προσθέτει αυτή η πολυφωνία σε έναν κατά τα άλλα μοναχικό σκηνικό κόσμο;

Αυτές οι φωνές λειτουργούν σαν ρωγμές στη μοναξιά του εισηγητή. Παρότι βρίσκεται μόνος πάνω στη σκηνή, ξαφνικά ο κόσμος του ανοίγει και γεμίζει πρόσωπα, μνήμες, αντιρρήσεις και διαφορετικές οπτικές. Η πολυφωνία δημιουργεί έναν ζωντανό διάλογο εκεί όπου, φαινομενικά, υπάρχει ένας μονόλογος και μας θυμίζει ότι καμία προσωπική εξομολόγηση δεν σχηματίζεται πραγματικά σε κενό· κουβαλά πάντοτε τις φωνές των ανθρώπων που μας έχουν σημαδέψει. Παράλληλα, οι δέκα ηθοποιοί προσφέρουν ρυθμό, ανατροπές και μια ιδιαίτερη θεατρική ενέργεια, χωρίς να αναιρούν τη βασική μοναχικότητα του ήρωα. Αντίθετα, την κάνουν ακόμη πιο αισθητή: όσο περισσότερες φωνές ακούγονται γύρω του, τόσο καθαρότερα αντιλαμβανόμαστε ότι εκείνος πρέπει τελικά να σταθεί μόνος απέναντι στη δική του αλήθεια. Θέλω να τους ευχαριστήσω μέσα από την καρδιά μου, γιατί ο καθένας πρόσφερε γενναιόδωρα τη φωνή, την ευαισθησία και τη μοναδικότητά του. Η παρουσία τους, ακόμη κι αν δεν είναι σωματική πάνω στη σκηνή, είναι ουσιαστική και ζωντανή· αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της παράστασης και νιώθω πραγματικά ευγνώμων που συμπορεύονται μαζί μου σε αυτή τη διαδρομή.

• Υπάρχει μια φράση του έργου που λέει ουσιαστικά ότι όποιος δεν έγινε ποτέ βλάκας στη ζωή του, ίσως έγινε κάτι πολύ χειρότερο. Τι σημαίνει αυτή η σκέψη για σένα προσωπικά;

Για μένα, αυτή η σκέψη είναι μια υπενθύμιση να μην παίρνουμε τον εαυτό μας υπερβολικά στα σοβαρά. Το να έχεις υπάρξει κάποτε «βλάκας» σημαίνει ότι τόλμησες, εκτέθηκες, παρασύρθηκες, έκανες λάθος και ίσως αγάπησες ή πίστεψες χωρίς εγγυήσεις. Αν κάποιος αποφεύγει σε όλη του τη ζωή αυτή την έκθεση, μπορεί να προστατεύεται από τη γελοιοποίηση, αλλά κινδυνεύει να γίνει άκαμπτος, κυνικός ή αλαζόνας — κι αυτό είναι πράγματι πολύ χειρότερο. Προσωπικά, προτιμώ τα λάθη που γεννιούνται από την περιέργεια, τον αυθορμητισμό και την ανάγκη για επαφή, παρά τη βεβαιότητα ενός ανθρώπου που πιστεύει ότι έχει πάντα δίκιο. Η φράση, λοιπόν, μου λέει πως η αυτογνωσία δεν αρχίζει όταν αρνούμαστε τις «βλακείες» μας, αλλά όταν μπορούμε να τις αναγνωρίσουμε, να γελάσουμε μαζί τους και να μάθουμε κάτι από αυτές.

• Ποια είναι, τελικά, η διαφορά ανάμεσα στη βλακεία και την ευφυΐα; Και υπάρχει πράγματι ένα σαφές όριο μεταξύ τους;

Δεν είμαι βέβαιος ότι η διαφορά είναι πάντοτε τόσο καθαρή όσο θα θέλαμε. Η ευφυΐα δεν μας προστατεύει από τη βλακεία· πολλές φορές, μάλιστα, μπορεί να την κάνει πιο περίτεχνη, γιατί μας προσφέρει τα επιχειρήματα για να δικαιολογήσουμε τα λάθη, τις εμμονές και τις βεβαιότητές μας. Από την άλλη, μια φαινομενικά «βλακώδης» πράξη μπορεί να κρύβει αυθορμητισμό, γενναιότητα ή μια αλήθεια που η ψυχρή λογική δεν τολμά να αγγίξει. Ίσως λοιπόν το όριο να μην βρίσκεται στις γνώσεις ή στην ταχύτητα της σκέψης, αλλά στην αυτογνωσία: στο αν μπορούμε να αμφιβάλλουμε, να ακούμε, να αναθεωρούμε και να γελάμε με τον εαυτό μας. Για μένα, πραγματική ευφυΐα είναι να αναγνωρίζεις ότι είσαι ικανός και για τη μεγαλύτερη σοφία και για τη μεγαλύτερη βλακεία — και να παραμένεις ανοιχτός, ταπεινός και ανθρώπινος απέναντι σε αυτή την αντίφαση.

• Η παράσταση έχει και έντονο σαρκασμό. Πόσο εύκολο είναι να σατιρίζεις την ανθρώπινη συμπεριφορά χωρίς να καταλήγεις να την αντιμετωπίζεις αφ’ υψηλού;

Δεν είναι εύκολο, γιατί ο σαρκασμός έχει πάντοτε τον κίνδυνο να μετατραπεί σε επίδειξη υπεροχής. Για μένα, το κλειδί είναι να θυμάμαι ότι δεν σατιρίζω «τους άλλους», αλλά συμπεριφορές στις οποίες συμμετέχω κι εγώ. Ο εισηγητής δεν στέκεται έξω από τη βλακεία που αναλύει· είναι βαθιά μπλεγμένος μέσα της, κι έτσι ο σαρκασμός του επιστρέφει διαρκώς πάνω του. Όταν υπάρχει αυτοσαρκασμός, τρυφερότητα και επίγνωση της κοινής μας ατέλειας, η σάτιρα παύει να κουνά το δάχτυλο και γίνεται ένας τρόπος να κοιταχτούμε όλοι μαζί στον ίδιο καθρέφτη. Προσπαθώ, λοιπόν, το γέλιο να μην έχει θύμα, αλλά αναγνώριση· να μη λέει «κοίτα πόσο γελοίος είναι», αλλά «κοίτα πόσο ανθρώπινοι είμαστε». Εκεί, πιστεύω, βρίσκεται η λεπτή γραμμή ανάμεσα στον σαρκασμό που πληγώνει και στη σάτιρα που μας απελευθερώνει.

• Τι έχει αλλάξει στη δική σου σχέση με την παράσταση από τον πρώτο χρόνο μέχρι σήμερα; Υπάρχουν πράγματα που βλέπεις πλέον διαφορετικά;

Η πρώτη μου συνάντηση με την παράσταση ήταν το 2012, σε μια διαφορετική σκηνοθετική εκδοχή και με άλλον σκηνοθέτη. Τότε μπήκα στον κόσμο του έργου κυρίως ως ηθοποιός, ακολουθώντας ένα συγκεκριμένο βλέμμα και ανακαλύπτοντας τον εισηγητή μέσα από εκείνη τη συνεργασία. Σήμερα, τόσα χρόνια μετά, επιστρέφω στο ίδιο κείμενο έχοντας αλλάξει κι εγώ ο ίδιος, τόσο ως άνθρωπος όσο και ως καλλιτέχνης, και αναλαμβάνοντας πλέον προσωπικά τη σκηνοθετική και σκηνική του προσέγγιση. Αυτό μου επιτρέπει να βλέπω αλλιώς τις σιωπές, τις ρωγμές και τη μοναξιά του ήρωα, αλλά και να εμπιστεύομαι περισσότερο όσα δεν χρειάζεται να ειπωθούν ή να υπογραμμιστούν. Δεν αισθάνομαι ότι ακυρώνω την πρώτη εκδοχή· αντίθετα, συνομιλώ μαζί της με ευγνωμοσύνη, κρατώντας όσα μου έδωσε τότε και αναζητώντας τι έχει να μου πει το έργο σήμερα. Ίσως η μεγαλύτερη αλλαγή είναι ότι πλέον δεν προσπαθώ μόνο να κατανοήσω τον εισηγητή· αναγνωρίζω μέσα του πολύ περισσότερα δικά μου κομμάτια.

• Και μια πιο προσωπική ερώτηση: ποια είναι η μεγαλύτερη «βλακεία» που έχεις κάνει στη ζωή σου και σήμερα μπορείς να γελάς με αυτήν;

Ίσως η μεγαλύτερη «βλακεία» μου ήταν ότι για πολύ καιρό πίστευα πως έπρεπε να τα κάνω όλα σωστά, να έχω πάντοτε τον έλεγχο και να μη δείχνω ποτέ ότι φοβάμαι ή αμφιβάλλω. Προσπαθώντας να αποφύγω τα λάθη, έχασα κάποιες φορές τη χαρά της διαδρομής και πήρα τον εαυτό μου πιο σοβαρά απ’ όσο του άξιζε. Σήμερα μπορώ να γελάω με εκείνη την ανάγκη μου για τελειότητα, γιατί καταλαβαίνω ότι οι πιο όμορφες στιγμές ήρθαν ακριβώς όταν κάτι ξέφυγε από το σχέδιο, όταν εκτέθηκα ή όταν τόλμησα χωρίς να γνωρίζω το αποτέλεσμα. Αν έχω μάθει κάτι, είναι ότι η ζωή γίνεται πολύ πιο ενδιαφέρουσα όταν αφήνεις λίγο χώρο στο απρόβλεπτο — και όταν μπορείς να λες «ναι, αυτή ήταν δική μου βλακεία» χωρίς να ντρέπεσαι γι’ αυτήν.

• Αν μπορούσες να δώσεις στους θεατές μία και μόνο «βεβαίωση παρακολούθησης» μετά το τέλος του Σεμιναρίου Βλακείας, τι θα ήθελες να γράφει;

Στην πραγματικότητα, οι θεατές θα πάρουν στο τέλος μια «βεβαίωση παρακολούθησης» — γιατί σε ένα Σεμινάριο Βλακείας θα ήταν μάλλον ύποπτο να πιστοποιήσουμε ότι κάποιος το παρακολούθησε κανονικά! Αν έπρεπε, όμως, να γράφει και κάτι ακόμη, θα ήθελα να λέει: «Βεβαιώνεται ότι ο κάτοχος επέτρεψε στον εαυτό του, έστω για 70 λεπτά, να μην τα ξέρει όλα, να γελάσει με τα λάθη του και να φύγει λίγο πιο συμφιλιωμένος με την ατέλειά του». Όχι ως τίτλος γνώσεων, αλλά ως μια μικρή άδεια ελευθερίας — με την υποσημείωση ότι η βλακεία δεν θεραπεύεται, και ευτυχώς!

17. Και τελικά, Κωνσταντίνε, μετά από 70 λεπτά Σεμινάριο Βλακείας… φεύγουμε πραγματικά πιο διαβασμένοι ή απλώς συμφιλιωμένοι με τη δική μας βλακεία;

Θα έλεγα πως φεύγουμε λίγο και από τα δύο — αλλά κυρίως πιο συμφιλιωμένοι. Αν γινόμασταν πραγματικά «πιο διαβασμένοι» πάνω στη βλακεία, θα κινδυνεύαμε να πάρουμε και το Σεμινάριο υπερβολικά στα σοβαρά! Αυτό που ελπίζω, είναι ο θεατής να φύγει αναγνωρίζοντας ότι η βλακεία δεν είναι μόνο κάτι που βλέπουμε στους άλλους, αλλά ένα κομμάτι που όλοι κουβαλάμε. Και όταν μπορούμε να το κοιτάξουμε χωρίς φόβο, με χιούμορ και τρυφερότητα, ίσως γινόμαστε λίγο πιο ελεύθεροι και λίγο πιο ανθρώπινοι.

Πληροφορίες για την παράσταση:

Τι είναι τελικά η βλακεία; Πού τελειώνει η ευφυΐα και πού αρχίζει η ανθρώπινη αδυναμία; Και μήπως, τελικά, το να έχουμε κάνει κάποια στιγμή στη ζωή μας μια «βλακεία» είναι μέρος του να είμαστε άνθρωποι;

Αυτά και πολλά ακόμη ερωτήματα θέτει το «Σεμινάριο Βλακείας» του Σάκη Σερέφα, ένας κωμικοτραγικός μονόλογος που, με χιούμορ, σαρκασμό αλλά και τρυφερότητα, μετατρέπει τη βλακεία σε αφορμή για να μιλήσει για την ανθρώπινη συμπεριφορά, τα λάθη, τις εμμονές, τις βεβαιότητες και την ανάγκη μας να κοιτάξουμε τον εαυτό μας χωρίς φόβο.

Στον ρόλο του εισηγητή και παράλληλα στη σκηνοθεσία και τη σκηνική επιμέλεια, ο Κωνσταντίνος Μπάζας επιστρέφει σε ένα έργο με το οποίο έχει μια ιδιαίτερη, προσωπική σχέση. Η πρώτη του συνάντηση με το «Σεμινάριο Βλακείας» έγινε το 2012, ενώ σήμερα, χρόνια μετά, επιστρέφει στο ίδιο κείμενο έχοντας πλέον και τη σκηνοθετική ευθύνη. Μια νέα ματιά πάνω σε ένα έργο που, όπως αποδεικνύεται, δεν παλιώνει εύκολα — ίσως γιατί η ανθρώπινη βλακεία έχει αξιοθαύμαστη αντοχή στον χρόνο!

Στην παράσταση, ο μοναχικός εισηγητής βρίσκεται απέναντι στο κοινό, όμως οι φωνές δέκα ακόμη ηθοποιών δημιουργούν έναν αόρατο αλλά ζωντανό διάλογο, φωτίζοντας μνήμες, σχέσεις και πλευρές του ήρωα. Το γέλιο γίνεται έτσι ο πιο ασφαλής δρόμος για να φτάσουμε σε κάποιες δύσκολες αλήθειες: ότι όλοι κάνουμε λάθη, όλοι έχουμε υπάρξει κάποτε «βλάκες» και, κυρίως, ότι κανείς δεν είναι τόσο έξυπνος όσο νομίζει.

Το «Σεμινάριο Βλακείας» παρουσιάζεται για δεύτερη χρονιά στο Θέατρο Αλκμήνη, από 20 Οκτωβρίου, κάθε Τρίτη στις 21.15, με τον Κωνσταντίνο Μπάζα να αναλαμβάνει να μας παραδώσει ίσως το πιο παράδοξο —και ταυτόχρονα το πιο ανθρώπινο— μάθημα.

Λίγο πριν ανοίξει ξανά η «τάξη», μιλήσαμε μαζί του για τη βλακεία, την ευφυΐα, τον αυτοσαρκασμό, τη μοναξιά του εισηγητή, τη δεύτερη ζωή της παράστασης και, φυσικά, για τις δικές μας μικρές και μεγάλες «βλακείες».

Η παράσταση θα παίζεται κάθε Τρίτη από 20 Οκτωβρίου στο ς θέατρο ΑΛΚΜΗΝΗ

Προπώληση εισιτηρίων : https://www.more.com/gr-el/tickets/theater/seminario-blakeias-2os-xronos/